Duel tussen twee sluipschutters

Vasily G. Zaitsev (links)

Vasily G. Zaitsev (links)

"Wacht op het juiste moment voor het ene, het ene goed gerichte schot"
Vasily G. Zaitsev

Inleiding

Een zeer bekend verhaal uit de Slag om Stalingrad gaat over het duel tussen Vasily Grigorjevitsj Zaitsev en een Duitse sluipschutter. Zaitsev was een sluipschutter in het 1047e Jagerregiment van de Siberische 284e Jagerdivisie. Hij werd ontdekt door de pers toen oorlogscorrespondenten erachter kwamen dat hij in Stalingrad bijna 40 Duitsers had neergeschoten in tien dagen. Het verhaal doet de ronde, dat de Duitsers hun beste sluipschutter, het hoofd van hun sluipschuttersschool, naar Stalingrad stuurden om Zaitsev en andere succesvolle sluipschutters neer te schieten. Sommige bronnen noemen SS-Standartenführer Heinz Thorwald, maar de meeste bronnen, waaronder de boeken van Antony Beevor en William Craig en de film Enemy at the Gates, noemen Major Erwin König. Er zijn echter geen enkele documenten gevonden waarin het bestaan van deze Duitse sluipschutter wordt bewezen. De meningen hierover zijn toch verdeeld. Ik zal hieronder proberen wat helderheid te scheppen.

Vasily G. Zaitsev

Vasily Grigorjevitsj Zaitsev werd geboren op 23 maart 1915 in Jelino, een dorpje aan de voet van het Oeral-gebergte in de provincie Tsjelsjabinsk. Hij werkte hier 's zomers als herder. Al op zijn vierde joeg hij met een pijl en boog op eekhoorns, en vanaf zijn twaalfde joeg hij in de bossen bij zijn woonplaats met zijn opa op herten. Hier had hij zijn bekwaamheid als sluipschutter geleerd. Op 15-jarige leeftijd ging Zaitsev naar de technische school in Magnitogorsk. In 1937 ging hij in dienst bij de Rode Marine. Als onderofficier werkte hij hierna in Vladivostok als boekhouder bij de Pacifische Vloot, na vijf jaar lang matroos te zijn geweest. Hij vond het echter niet prettig op de rustige basis te werken terwijl er hevig gevochten werd in het verre westen. Met twintig andere matrozen bood hij zich vrijwillig aan om te vechten in Stalingrad. Zijn superieuren waren echter van mening dat Zaitsev beter weer kon gaan werken als boekhouder op de veilige westelijke oever van de Volga. Na aandringen werd hij echter toch aan het front ingedeeld. Op 20 september 1942 werd de 27-jarige Zaitsev ingedeeld in het 1047e Jagerregiment van de Siberische 284e Jagerdivisie en stak hij de Volga over. Op dat moment had hij nog geen sluipschuttersgeweer. In oktober schoot Zaitsev een Duitse soldaat neer vanaf grote afstand, waar zijn commandant getuige van was. Hij kreeg daarom een sluipschuttersgeweer: een Mosin-Nagant M-1891/1930, wat een betrouwbaar, nauwkeurig en makkelijk te onderhouden wapen was. Hij was op dat moment een van de weinige sluipschutters in Stalingrad. Al snel kreeg de zwijgzame Zaitsev opdracht een sluipschuttersschool op te richten. In feite was hij zelf ook nog een leerling, en zoals hij het zelf omschrijfde, 'was zijn enige leraar zijn eigen fouten.' Zaitsev, 'De Haas' in het Russisch, moest 30 andere Sovjets opleiden tot sluipschutter. Zij werden zaitsjata, 'haasjes', genoemd. Een van Zaitsevs leerlingen was Tanja Tsjernova, die later Zaitsevs minnares zou worden.
Zaitsev werd bekend nadat hij al na tien dagen bijna 40 vijanden had neergeschoten. De oorlogscorrespondenten schreven met genoegen over zijn verbazingwekkende vermogen zijn vijand met één enkele kogel te doden. Toen zijn score de 100 naderde begon de Sovjetpropaganda Zaitsev te portretteren als het toonbeeld van het Sovjetverzet.

Het duel
Vasily G. Zaitsev, Stalingrad, oktober 1942

De Sovjets hoorden voor het eerst van de aanwezigheid in Stalingrad van het hoofd van de Duitse sluipschuttersschool in Zossen, Major Erwin König, toen een gevangen genomen Duitse soldaat vertelde dat de Major langs de frontlinie zwierf om het terrein te verkennen. Deze Major zou naar Stalingrad zijn gekomen om Zaitsev en andere succesvolle sluipschutters neer te schieten. Deze Duitse officier zou in 1936 ook Olympisch kampioen schieten zijn geweest. Kolonel Batjoek, de commandant van de 284e Jagerdivisie, liet zijn sluipschuttersgroep komen om hen over het gevaar in te lichten. "Ik geloof dat de Duitse supersluipschutter uit Berlijn een gemakkelijk slachtoffer voor ons is. Is dat zo, Zaitsev?" zei Batjoek. "Dat is zo, kolonel," stemde Zaitsev in. Maar eerst moest hij "hem vinden, zijn gewoonten en methoden bestuderen en (...) wachten op het juiste moment voor het ene, het ene goed gerichte schot."
Zaitsev had er geen idee van hoe zijn tegenstander werkte. Hij had vele Duitse sluipschutters gedood, maar pas nadat hij hun gewoonten dagenlang had bestudeerd, en Zaitsev wist nog niets van König. Aan de andere kant had de Duitse inlichtingendienst Russische brochures bestudeerd waarin de Russische sluipschutterstechnieken beschreven werden, en Zaitsevs werkwijze was overvloedig geïllustreerd door Sovjetpropagandisten. Major König zou al deze inlichtingen wel in zich hebben opgenomen. Zaitsev had er geen idee van wanneer hij zou aanvallen.
De Sovjetsluipschutters doorzochten de ruïnes van Stalingrad met hun veldkijkers, maar Zaitsev wilde wachten totdat König de eerste stap zette. Er gebeurde niets ongewoons, totdat snel achter elkaar twee Sovjetsluipschutters werden gedood door een kogel uit een enkelloops geweer. Voor Zaitsev was het duidelijk dat Major König het begin van een persoonlijk duel had aangekondigd, en hij ging daarom op zoek naar zijn vijand.
Zaitsev kroop naar de rand van het niemandsland tussen de Mamajev Koergan en de staalfabriek 'Rode Oktober' en bestudeerde het slagveld. Er was niets onregelmatigs te zien. Die hele middag lagen Zaitsev en een vriend, Nikolai Koelikov, onder dekking terwijl ze om beurten door de verrekijker keken en zochten naar een aanwijzing. Toen de zon onderging, zagen zij een helm die onregelmatig op en neer bewoog in een Duitse loopgraaf. Zaitsev overwoog te schieten, maar zijn instinct waarschuwde hem dat het een list zou kunnen zijn, dat König een soldaat er op uit had gestuurd om hem in de val te laten lopen. Geërgerd vroeg Koelikov: "Waar kan hij zich verborgen hebben?" Maar König had geen enkele aanwijzing gegeven omtrend zijn positie. Toen de duisternis viel, kropen de twee Russen terug naar hun bunker waar zij lange tijd praatten over de Duitse strategie.
Voor het dag werd gingen de sluipschutters weer naar hun schuilplaats aan de rand van het niemandsland en bestudeerden het slagveld weer. König bleef stil. Zaitsev verbaasde zich over het geduld van de Duitser en begon de professionele bekwaamheid van zijn tegenstander te bewonderen. Geboeid door het spannende drama, praatte Koelikov geanimeerd terwijl de zon langzaam zijn hoogste punt bereikte en daarna achter de Mamajev Koergan wegzakte. Toen de duisternis inviel, gingen de sluipschutters terug naar hun eigen linies om wat te slapen. De volgende ochtend had Zaitsev een nieuwe bezoeker, een politieke officier die Danilov heette en die graag getuige wilde zijn van het duel. Terwijl Duitse kanonnen hun dagelijkse spervuur begonnen en de granaten over hun hoofden vlogen, bestudeerden de Russen het landschap, op zoek naar een verraderlijke aanwezigheid.
Plotseling ging Danilov staan terwijl hij schreeuwde: "Daar is hij, ik zal hem u aanwijzen!" König was inderdaad aanwezig, en schoot hem in zijn schouder. Danilov werd naar het veldhospitaal gebracht, terwijl Zaitsev zich gedekt hield. Hij richtte nu zijn verrekijker op het slagveld voor hem. Links was een buiten gevecht gestelde tank en rechts een kleine bunker. Hij negeerde de tank omdat hij het gevoel had dat geen enkele ervaren sluipschutter zo'n onbeschermd doel zou gebruiken, en het schietgat van de bunker was gesloten.
Een Sovjetsluipschutter in Stalingrad Zaitsevs blik gleed nu over een ijzeren plaat en een stapel stenen die tussen de tank en de bunker lagen. Hij keek even naar de tank en richtte vervolgens zijn verrekijker weer op deze merkwaardige combinatie. Minutenlang bestudeerde Zaitsev het metaal. Hij probeerde zich in Königs gedachten te verplaatsen en kwam tot de conclusie dat de hoop puin een volmaakte schuilplaats was. Om zijn theorie te beproeven, hing Zaitsev een handschoen aan een stuk hout en stak deze langzaam boven de borstwering. Een geweerschot kraakte en hij trok de handschoen vlug omlaag. De kogel had een gat geboord in de handschoen. Zaitsev had gelijk: König lag onder de ijzeren plaat. Zijn vriend Koelikov was het met hem eens. "Daar zit onze adder," fluisterde hij.
De twee Russen kropen nu uit hun schuilplaats om een andere positie te zoeken. Ze wilden de Duitse sluipschutter zoveel mogelijk door de zon laten verblinden en volgden de onregelmatige, kronkelende frontlijn tot ze een plek vonden waar de middagzon achter hen zou staan.
De volgende ochtend gingen ze naar hun nieuwe positie. Koelikov vuurde een keer in het wilde weg om de nieuwsgierigheid van de Duitser onder de ijzeren plaat op te wekken. Daarna gingen de twee Russen tevreden achteruit zitten. Omdat ze wisten dat de zon zou weerkaatsen op hun kijkers, wachtten zij geduldig tot deze achter hen onderging. Op het eind van de middag bevonden ze zich, nu in de schaduw gehuld, in het voordeel tegenover König. Zaitsev richtte zijn vizierkijker op de schuilplaats van de Duitser.
Plotseling glinsterde een stukje glas aan de rand van de ijzeren plaat. Zaitsev gebaarde naar Koelikov, die langzaam zijn helm boven de borstwering uitstak. König vuurde en Koelikov kwam overeind terwijl hij overtuigend schreeuwde. In zijn triomf hief de Duitser zijn hoofd een stukje op om zijn slachtoffer te zien. Zaitsev schoot hem tussen zijn ogen. Königs hoofd ging met een schok achteruit en zijn geweer viel uit zijn handen. De vizierkijker glinsterde, tot de duisternis inviel.

Het einde van de slag

In oktober had Zaitsev 100 Duitsers gedood en had hij de Orde van Lenin gekregen. De roem van de knappe Zaitsev verspreidde zich nu in alle delen van de Sovjet-Unie. Zaitsev, zijn collega's en zijn leerlingen hadden een reusachtig aantal slachtoffers gemaakt. In januari 1943 werd Zaitsev in Stalingrad door de ontploffing van een landmijn tijdelijk blind.
Gedurende de Slag om Stalingrad schoot Vasily G. Zaitsev 149 vijanden neer, hoewel sommige bronnen 232, 242 of zelfs 400 overwinningen melden. Hij kreeg de titel Held van de Sovjet-Unie als junior luitenant op 22 februari 1943. Later in de oorlog werd hij bevorderd tot kapitein. Aan het eind van de oorlog bevond hij zich bij de rivier de Dnjestr. Na de oorlog trouwde hij met Zinaida Sergejevna en vestigde hij zich in Kiev, waar hij directeur werd van een technische school.
Gedurende de slag schreef Zaitsev een artikel getiteld "Verhaal van een Sluipschutter", wat gepubliceerd werd door de militaire pers. In 1956 werden zijn memoires voor het eerst gepubliceerd en voor het laatst in 1971. In dat jaar werd het boek ook in het Engels vertaald onder de naam "Notes of a Sniper - For us there was no Land across the Volga". Vasily G. Zaitsev overleed op 15 december 1991, op 76-jarige leeftijd, in Kiev. Op 31 januari 2006 werden zijn overblijfselen herbegraven in de Mamajev Koergan bij Volgograd, een wens die Zaitsev in zijn testament had beschreven.

Sasja Filippov
Sasja Filippov

Een ander personage uit het verhaal van de sluipschutters was Sasja Filippov. De kleine, magere Sasja was 15 jaar en had op de ambachtschool een opleiding tot meester-schoenmaker gehad. Hij woonde in de zuidwestelijke voorstad van Stalingrad Dar Gova. Hij bood zijn diensten aan aan Duitse officieren die een gebouw bij hem in de buurt bezet hielden. De Duitsers, die het vermakelijk vonden dat iemand die zo jong was een dergelijk beroep had, beloofden hem werk. Hij zou de legerlaarzen mogen verzolen. Sasja kwam daarna thuis met het nieuws dat hij voor de vijand zou gaan werken. Hij vertelde zijn ouders niet dat hij ook contact had gehad met Russische officieren van de geheime dienst en had afgesproken om te spioneren in het Duitse hoofdkwartier in Dar Gova. Een paar avonden per week stak hij de frontlijn over om de Sovjetcommandanten belangrijke informatie te verschaffen over de Duitse troepen en haar stellingen. Ook stal hij documenten van de bureaus van de Duitse officieren en bracht deze naar de officieren van de Russische inlichtingendienst. De aanwezigheid van de tengere jongen werd nooit in verband gebracht met goedgerichte granaatexplosies die de kwartieren van de soldaten opbliezen. Op een avond rende Sasja naar huis en waarschuwde hij zijn ouders dat ze voor het dag werd hun huis moesten verlaten. Ze volgden zijn instructies op en 's ochtends werd het Duitse stafhoofdkwartier een paar huizen verder door Sovjetartillerie onder vuur genomen. Sasja had de Sovjets de juiste coördinaten doorgegeven.
De Duitsers kregen Sasja echter door en martelden hem, echter zonder succes. Op 23 december zagen Sasja's ouders hun zoon bij een Duits peloton soldaten dat hem en twee andere tieners gevangen hield. Sasja omhelsde zijn moeder en zei: "Huil niet, moeder, ik ontsnap toch wel!" Een Duitse soldaat duwde Sasja's moeder weg en de groep liep naar een kaal groepje bomen in de Brjanskaja-Straat. De ouders van Sasja en een groepje burgers volgden de groep. Toen een beul Sasja naderde, duwde Sasja hem weg en riep: "Hang me maar op, jullie beulen! Maar jullie kunnen ons niet allemaal ophangen, er zijn te veel van ons! Spoedig zullen onze troepen komen en zullen jullie gestraft worden voor wat jullie hebben gedaan!" Sasja's ouders keken als gehypnotiseerd naar de beul die een strop om Sasja's nek hing. Meneer Filippov draaide zich om toen de executie werd uitgevoerd. Mevrouw Filippov bleef voor het dode lichaam van haar zoon staan totdat de duisternis viel. Na de Slag om Stalingrad werd Sasja's lichaam eervol begraven op een plein dat naar hem was vernoemd. Vandaag de dag is er nog een straat in Volgograd die zijn naam draagt.

Tanja Tsjernova

De 21-jarige Tanja Tsjernova kwam op 23 september 1942 aan in Stalingrad. Tanja had geen soldaat willen worden. Als kind had ze balletschoenen gedragen en zich geoefend in pirouettes. Later had ze medicijnen gestudeerd, maar toen de Duitsers de Sovjet-Unie binnenvielen, vergat Tsjernova haar droom om dokter te worden. Ze begon een meedogenloze strijd tegen de vijand, die ze altijd aanduidde met 'stukken' die ze uitschakelde, want ze weigerde aan hen te denken als menselijke wezens. Als partizaan had ze verschillende 'stukken' in de bossen van de Oekraïne uitgeschakeld. De ervaring had haar kijk op het leven gehard, en ze keek enthousiast uit naar de vernieuwing van haar vendetta in Stalingrad. Ze werd als leerling van Zaitsev opgeleid tot sluipschutter. Tijdens de slag werden zij geliefden. Gedurende de slag behaalde ze de rang sergeant. In oktober had ze al 40 'stukken' neergeschoten, en in november 81. In december kregen Tjernova en drie andere soldaten opdracht Friedrich Paulus te doden in zijn hoofdkwartier in de stad. Een plotselinge explosie sloeg Tsjernova tegen de grond en ze raakte buiten bewustzijn. Zaitsev kwam en nam haar mee naar een veldhospitaal. Om de gapende wond in haar buik te opereren werd ze naar de Oostelijke Volga-oever gebracht. In een ziekenhuis in Tasjkent werd ze geopereerd en geneesde ze langzaam. Door de operatie die ze had ondergaan zou ze nooit meer kinderen kunnen krijgen. Maar toen ze een brief kreeg van een vriend in het 62e Leger, stortte haar wereld in. De vriend schreef dat haar minnaar, Zaitsev, was gestorven door een explosie in de strijd. Tsjernova knapte lichamelijk langzaam op, maar geestelijk belandde ze in depressie. Ze toonde nergens meer belangstelling voor. Na de oorlog had ze jarenlang gedacht dat Zaitsev, haar minnaar, aan ernstige verwondingen was gestorven. Pas in 1969 hoorde ze dat hij was hersteld en met iemand anders was getrouwd. Dat nieuws schokte haar enorm, want ze hield nog steeds van hem.

Andere sluipschutters
Anatoly I. Tsjechov

Zaitsev was zonder twijfel de bekendste sluipschutter uit het Rode Leger gedurende de Slag om Stalingrad, maar met zijn 149 kills was hij niet de succesvolste. (Tijdens de festiviteiten rond de herdenking van de Oktoberrevolutie bracht hij zijn dodental op 149 Duitsers. Hij had belooft de 150 te halen, maar dat lukte hem net niet.) Hieronder een overzichtje:

De hoogste scoorder stond alleen bekend onder de naam 'Zikan'. Tegen 20 november 1942 had hij 224 kills behaald.
Sergeant Maksim Passar uit het 21e Leger behaalde 103 kills. Hij wist zijn score voor het einde van de oorlog tot 237 op te voeren.
Commissaris Nikolai Ja. Iljin, een sluipschutter uit het 50e Garde-Jagerregiment, had na de slag 185 vijanden op zijn conto staan. Hij wist zijn score voor het einde van de oorlog tot 494 op te voeren.
Junior sergeant Stoedentov had tot de verjaardag van de Oktoberrevolutie 124 Duitsers neergeschoten. Hij beloofde zijn score op te voeren tot 170.
De Oekraïner Koetsjerenko had 19 kills op zijn naam staan.
Anatoly I. Tsjechov doodde 17 Duitsers in twee dagen. Hij wist zijn score voor het einde van de oorlog tot 265 op te voeren.
Een Oezbeek uit de 169e Jagerdivisie schoot vijf Duitsers neer in drie dagen.

Slot

Vassili Zaitsev schreef zijn eigen biografie, welke vertaald werd in het Engels onder de naam Notes of a Sniper; for us there was no land across the Volga. Dit verhaal was de inspiratiebron voor verscheidene boeken. De romans War of the Rats van David L. Robbins, Enemy at the Gates van William Craig en Sluipschutters in Stalingrad van Derek Lambert zijn allen gebaseerd op Zaitsev's boek. Enemy at the Gates van William Craig is verder ook gebaseerd op de versie van het verhaal zoals deze door Vasily I. Tsjoeikov in zijn memoires The Beginning of the Road. Beide boeken zijn natuurlijk geen objectieve bronnen. Ook werd in Groot-Brittannië een film gemaakt over het beroemde duel, genaamd Enemy at the Gates. Deze film was weer gebaseerd op het boek van William Craig, hoewel ze dit in de film niet vermelden. Verder zijn er nog diverse andere boeken waarin en internetsites waarop het verhaal van duel wordt verteld.

Hoewel er erg veel aandacht is besteed aan dit dit duel in diverse boeken van vooraanstaande historici, is het verhaal gewoon verzonnen, misschien door het Sovjetopperbevel om de troepen in Stalingrad te inspireren. Er zijn geen enkele bewijzen dat Major Erwin König of SS-Standartenführer Heinz Thorwald heeft bestaan of dat een duel tussen twee supersluipschutters in Stalingrad heeft plaatsgevonden. Beide namen komen niet voor in de Volksbund-database, en het is niet waarschijnlijk dat zulke hoge officieren daar niet genoemd zijn. Verder zou deze Duitse supersluipschutter 400 Sovjets hebben neergeschoten. Hij zou dan minstens een Ritterkreuz of een Deutsches Kreuz in Gold hebben moeten krijgen, en in de lijsten met ontvangers van deze onderscheidingen komen deze namen ook niet voor. Deze Duitse officier zou in 1936 ook Olympisch kampioen schieten zijn geweest, maar ook in de documenten over deze Olympische Spelen komen deze namen niet voor. Ook heeft de 'sluipschuttersschool' in Zossen nooit bestaan. Zaitsev heeft verder zelf in een interview in de jaren '60 eens beweerd dat hij nooit een supersluipschutter heeft neergeschoten, hoewel hij in zijn boek beweert van wel. Zaitsevs vrouw beweerde in 2004 dat Zaitsevs prestaties werden overdreven omdat hij een knappe jongeman was, in vergelijking met de andere 'lelijke' sluipschutters. Verder werden naar kolonel-generaal Aleksandr S. Sjtsjerbakov, het hoofd van de Sovjetinlichtingendienst in Moskou, alle rapporten over sluipschutteractiviteiten gestuurd. Het sluipschuttersduel wordt echter in geen enkel rapport aan Sjtsjerbakov vermeld, terwijl vrijwel elk detail van de 'sluipschutterij' met smaak werd gerapporteerd.
Als bewijs voor het bestaan van het duel wordt ook wel het 'feit' aangedragen dat de vizierkijker van König nog in het Museum van de Strijdkrachten in Moskou ligt. De authenticiteit van dit wapen is echter ook zeer twijfelachtig en kan gemakkelijk zijn verzonnen.
Helaas zullen we nooit het overtuigende bewijs vinden of het duel wel of niet plaats heeft gevonden. Het verhaal blijft mensen boeien, er zijn talloze boeken en internetsites over, maar er bestaan geen originele documenten over en de betrokkenen kunnen het niet meer navertellen.

Boeken:

Enemy at the Gates, William Craig, ISBN 1568523688, 2001
Notes of a Sniper - For us there was no Land across the Volga, Vassili Zaitsev, 1971
Opmars en Ondergang, William Craig (vertaald uit het Engels), ISBN 9060574427, 1974
Sluipschutters in Stalingrad, Derek Lambert (vertaald uit het Engels), ISBN 9068791222, 1988
Soviet Sniper's Handbook - 1942, James F. Gebhart & Paul Tamoney
Stalingrad, The fateful Siege: 1942-1943, Antony Beevor, ISBN 0140284583, 1998
Stalingrad, Antony Beevor (vertaald uit het Engels), ISBN 9025496989, 2003
War of the Rats, David L Robbins, ISBN 0553108174, 1999

Home